Foto: alphaspirit/Shutterstock

Aanwakkerend narcisme: voorkomen is beter dan genezen

Auteur: Rob Fijlstra & Henk Penning

Met de verkiezingsoverwinning van Donald Trump groeit de aandacht voor narcisme als gedrags- en cultuurbepaler. Ook in het bedrijfsleven komen we veel Trump-achtig gedrag tegen met dezelfde negatieve gevolgen voor de bedrijfscultuur. Dat maakt het een belangrijk aandachtspunt bij de werving en selectie en ook bij de continuering van een arbeidscontract zou een narcismetest niet misstaan.

Alleen vroegtijdige herkenning kan voorkomen dat er later pijnlijke helingsprocessen nodig zijn. Ook voor een professional is het echter vaak lastig om tot een betrouwbare diagnose te komen. Vooral bij mensen die beschikken over voldoende sociale intelligentie om in te zien dat hun narcistische behoeftes beter verborgen kunnen blijven, wordt de diagnose vaak gemist.

“De samenwerking komt neer op eenrichtingsverkeer”

Een praktijkvoorbeeld: een nieuwe hr-directeur ging enthousiast bij zijn nieuwe werkgever aan de slag. De eerste maanden voelde hij zich gezien en gewaardeerd en kreeg hij alle ruimte om een serieuze bijdrage te leveren. Totdat het hem begon op te vallen dat hij steeds vaker voor gedwongen feiten werd gesteld en zijn baas erg solistisch optrad met negatieve, impulsieve besluiten tot gevolg.

Goede mensen vertrokken, anderen kwamen onverwacht bovendrijven en weer anderen hielden zich stil. Zelf voelde hij zich steeds meer gedwongen in de rol van jongste bediende. Zijn gevoel van eigenwaarde erodeerde en van zijn zelfvertrouwen was na verloop van tijd weinig meer over.

Waarom de omgeving er vaak in tuint

Hoe komen mensen met een overduidelijke persoonlijkheidsthematiek toch vaak op zulke hoge posities in organisaties? En hoe slagen zij erin getrainde selecteurs te foppen?

Allereerst zijn intelligente narcisten uitstekend in staat om een goede eerste indruk te maken. Niet zelden zijn ze charmant, voorkomend en goed getraind om de schijn hoog te houden. Een selectiegesprek is het perfecte platform voor hun talenten.

“Gaandeweg komt de narcistische aap uit de mouw”

Eenmaal in dienst komt gaandeweg de narcistische aap uit de mouw. Het begint met het om een gunst vragen, om vervolgens te ontdekken dat een bedankje uitblijft. Later begint het op te vallen dat samenwerking neerkomt op eenrichtingsverkeer: van de narcist komt nauwelijks iets terug.

Steeds meer mensen voelen aan dat naar een redelijke verklaring vragen zal leiden tot een agressieve reactie. Voor menigeen is dit een reden om dit risico uit de weg te gaan en te kiezen voor een bestaan als lakei die veel ongerief wegslikt. Totdat ook dit niet meer lukt en er een openlijk samenwerkingsprobleem ontstaat.

Zorgwekkende hulpvermijders

Meestal hebben narcisten geen last van hun eigen stoornis. Ze zijn heel tevreden over de eigen vermogens en de verworven levensstijl en bovendien zijn ze niet buitengewoon gevoelig voor de overlast die zij met hun zelfingenomenheid en ongevoeligheid veroorzaken. Als zij zich al blootstellen aan coaching, doen zij dit in de hoop ook hier bewondering en erkenning voor te krijgen.

“Narcisten zijn zorgwekkende hulpvermijders”

De coach die dit levert is al snel ‘de beste coach van de wereld’ en de coach met meer kritische distantie is al snel ‘jaloers’ of ‘niet intelligent genoeg’. Met als gevolg dat de coachingsrelatie geen lang leven beschoren is. Narcisten zijn dus meestal zorgwekkende hulpvermijders. De omgeving vindt dat de patiënt hulp nodig heeft, maar de patiënt zelf heeft dit (dikwijls als enige) niet in de gaten.

Aanwakkerend narcisme als belangrijke risico-indicator

Desalniettemin is een gezonde portie egosterkte een essentieel element voor effectief leiderschap. Je hebt nu eenmaal een portie zelfbewustzijn, geldingsdrang en durf nodig om succesvol te kunnen worden, maar een overdosis van diezelfde kwaliteiten leidt al snel tot destructief gedrag en verstoorde verhoudingen.

Een narcist zal, zeker als hij onder druk staat, tot het uiterste gaan om zijn status als wonderdokter te behouden door te pretenderen dat zijn bedrijf floreert. Helaas krijgt een wild om zich heen schoppende manager uit angst of gemakzucht vaak vrij baan in zijn carrière. Dit brengt en houdt de verkeerde mensen aan de top, terwijl veel (sub-)toppers – en daarmee hun kennis – het bedrijf verlaten.

“Een selectie-gesprek is hét platform voor hun talenten”

Een overdosis narcisme bij een bestuurder is daarom een groot gevaar voor de bedrijfscontinuïteit; een gevaar dat men vóór kan zijn door te voorkomen dat mensen met aanleg voor aanwakkerend narcisme in de buurt van de maarschalksstaf komen. Hier ligt belangrijk werk voor raden van toezicht, HR-afdelingen en assessment psychologen.

Aandachtspunten voor selecteurs

1) Begin met het uitdagen van de eigen aannames met betrekking tot Niet zelden wordt een grote mate van zelfbewustzijn en dominantie aangezien voor krachtig leiderschap en wordt er impliciet voorbij gegaan aan het belang van empathie, innerlijke beschaving en het vermogen om succes oprecht te delen.

2) Houd een gedegen referentieonderzoek: verbaas je niet als cv’s zijn verfraaid en prestaties worden overdreven.

3) Vraag expliciet naar de eigen missers en foute inschattingen. Hoe zelfreflectief is iemand? Neemt iemand bijvoorbeeld verantwoordelijkheid voor zijn deel in de thematiek?

4) Let op bij een iets te grote foto op de eerste pagina van het jaarverslag, een veel jongere partner (een trophy wife of toyboy), excessieve beloningspakketten, of een groot aantal acquisities in een vorige functie.

5) Realiseer je bovendien dat we in een cultuur leven waarbinnen er doorgaans niet veel ruimte is om te praten over je zwaktes en twijfels. Een verschijnsel dat verder toeneemt naarmate men hoger in een de organisatie komt. Dat maakt dat mensen leren om hun kwetsbaarheden te verbloemen: precies de kunde waar de narcist heer en meester in is.

“Een sterk zelfbewustzijn wordt voor krachtig leiderschap aangezien”

#YESSNEWSS overzicht

Over de auteurs

Henk Pijning is arts en psychotherapeut. Daarnaast is hij coach en trainer bij FijlstraWullings. Rob Fijlstra is adviseur op het kruispunt van psychologie en bedrijfskunde. Daarnaast is hij auteur van verschillende managementboeken, zoals “Ondernemen met gevoel”, “Nooit meer sjoemelen” en “Vandaag doen wat morgen nodig is”.

Wat is narcisme?

Iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis kun je herkennen aan:

  • Een opgeblazen beeld van eigen belangrijkheid
  • Fantasieën over grenzeloze macht en genialiteit
  • Een verslaving aan aandacht en zelfverheerlijking
  • Het gevoel bijzondere rechten te hebben en anderen te mogen exploiteren
  • Onverantwoorde, wispelturige en impulsieve beslissingen

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief #YESSNEWSS